Ачымазарақәа 3 миллиард ма еиҳаны ачымазарақәа ықәырхаанӡа, ари аҵла индустриалтә Америка аргылара иацхрааит. Урҭ иаҳцәыӡыз рыхьӡ-рыԥша еиҭаҳархынҳәырц азы, аԥсабара ҳадаҳкылар, еиҭаҳаргылар акәхар ауеит.
1989 шықәсазы Герберт Дарлинг диԥхьеит: ашәарыцаҩ иеиҳәеит Нью-Иорк мраҭашәаратәи аган аҿы Зортәи аҳәааҿы Дарлинг идгьыл аҿы америкатәи акаштан ҵла ҳарак дшақәшәаз. Дарлинг идыруан зны акампанқәа аҭыԥ аҿы зегь реиҳа ихадаз ҵлақәа ишреиуаз. Иара убас идыруан шәышықәсаки бжаки инареиҳаны ахәаҷа-маҷа рыхкқәа зегьы ықәнахырц шаҭахыз. Ашәарыцаҩ ԥсы зхоу акаштан ибеит ҳәа ииҳәаз аниаҳа, акаштан абаҩ ҩ-шьапык аура аманы, хә-еихагылак змоу аҩны аҟынӡа инеиуан, уи гәыҩбара изцәырҵит. “Сара агәра ганы сыҟаӡам, уи закәу идыруеит ҳәа,” – иҳәеит Дарлинг.
Дарлинг аҵла аниԥшаа, амифтә хаҿсахьа дихәаԥшуазшәа иҟан. Иара иҳәеит: “Уи даара имариан, насгьы инаӡан аҿырԥштәы аҟаҵара-ибзиан.” Аха Дарлинггьы ибеит аҵла шыԥсуаз. 1900-тәи ашықәсқәа ралагамҭа инаркны, уи аепидемиа иақәшәеит, 3 миллиард ма инареиҳаны ауаа абас еиԥш иҟоу ачымазарақәа ирыхҟьаны иԥсит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Ари ҳаамҭазтәи аҭоурых аҿы еиҳарак аҵлақәа зқәызхуа раԥхьаӡатәи ауаҩы ила ицәырҵуа чмазароуп. Дарлинг дхәыцит, уи аҵла изеиқәимырхазар, ажәлақәагьы еиқәирхоит ҳәа. Уадаҩрак ауп иҟоу: аҵла акгьы ҟанаҵом, избанзар ааигәара даҽа ҵлақәак ыҟаӡам, урҭ абӷьы рызҭо.
Дарлинг инженеруп, апроблемақәа рыӡбаразы инженертә методқәа зхы иазырхәо. Иааиуаз ииунь мзазы, ашәҭ ҟаԥшьқәа аҵла ахықәан ианыԥсаҟьаз, Дарлинг егьырҭ ашәҭқәа рҟынтәи иаагаз ахәымпалқәа рыла ирҭәны, ҩадаҟа дцеит. Сааҭки бжаки ицон. Қьырала иааигаз авертолиот аҟынтәи аҵла еихсит. (Иара еихьӡара змаз аргыларатә еилакы напхгара азиуеит, насгьы аԥара рацәаны ихәарҭоуп.) Уи аҽазышәара лҵшәада иаанхеит. Анаҩстәи ашықәс азы Дарлинг еиҭа иҽазишәеит. Уажәы иԥеи иареи ақьала ахықәан иҟаз акаштанқәа рахь ашьаҟақәа рҳәазо, ҩымчыбжьа инареиҳаны 80 фут аҳаракыра змаз аплатформа дыргылеит. Сара сгәакьа ахыбра дықәлан, даҽа каштанҵлак аҿы иҟаз ахәаҷа-маҷа еиԥшыз ашәҭқәа рыла ашәҭқәа рыцқьеит.
Уи абҵарамзазы Дарлинг иҵла аҟәырӷқәа аҵла иаҵәақәа рыла ихҩаз аҵәаҵлақәа рызцәырҵит. Урҭ амаӷқәа убриаҟара ижәпаны, иҵарны иҟан, убри аҟынтә кактусқәоуп ҳәа угәы иаанагар алшон. Аҽаҩра рацәам, 100 ҟынӡа аҵиаақәа ыҟоуп, аха Дарлинг ԥыҭрак еиҭеиҳаит, агәыӷрагьы шьҭихит. Иара убас иҩызеи иареи Сиракуза ақалақь аҿы иҟоу Ниу-Иорктәи Аҳәынҭқарратә Университет аҿы аҵлақәа ргенетикцәа Чарльз Маинарди Уильям Пауелли ирыҿцәажәеит (Чаки Билли ԥсит). Ааигәа урҭ уа иалагеит абыуџьет маҷны акаштан аҭҵааратә проект. Дарлинг урҭ ашәырқәа риҭеит, насгьы аҵарауаа дразҵааит урҭ рхы иархәаны ирхынҳәыр рылшома ҳәа. Дарлинг иҳәеит: «Ари зегь раасҭа ихадоу усны иҟоуп». «Еиду Аҳәынҭқаррақәа рымраҭашәаратәи ахәҭа зегьы». Аха, шықәсқәак рышьҭахь, иара ихатә ҵла ԥсит.
Европауаа Шьхатәылатәи Америка анхара ианалага инаркны, аконтинент абнақәа ирызку аҭоурых еиҳарак ацәыӡ аанарԥшит. Аха, Дарлинг иҟаиҵаз аҳәамҭа уажәы аӡәырҩы рыла еиҳа агәыӷра зҵоу алшарақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп ажәабжь аиҭашьақәыргыларазы – ҳазҭоу ашықәс раԥхьа, Темплтонтәи Уаԥсатәи Агәыҳалалратә Фонд иқәнаргылеит Маинарди Пауелли рыпроект аҭоурых аиҳарак анаҭеит, насгьы уи аџьабаа иабзоураны иалшеит амҽхак маҷыз аоперациа аԥыхра, уи азы 3 миллион доллар инареиҳаны ахарџь ҟалеит. Уи ауниверситет азы иреиҳау ҳамҭан. Агенетикцәа рыҭҵаарақәа аекологцәа мчыла ирыдцалоит ҿыц, зны-зынлагьы еиҳа иманшәалам ҟазшьала, аԥсабаратә дунеи аиҭашьақәыргылара иаанагаӡом еибганы иҟоу Едемтәи абаҳчахь ахынҳәра. Уи аҭыԥан, уи иаанагар алшоит ҳхы иаҳархәаз ароль адкылара: аԥсабарагьы уахь иналаҵаны, зегьы ранџьныр.
Акаштан абӷьқәа аууп, ахаԥыцқәа рымоуп, насгьы абӷьы агәҭантәи адашьма иадҳәалоу ҩ-цәаҳәа хәыҷқәак реиԥшуп. Аҵыхәак аҟны ҩ-бӷьык ашьапы иадҳәалоуп. Аӡәы аҵыхәантәи аҵыхәантәи аҵыхәа ҵаруп, уи лассы-лассы аганахьала ихәоуп. Ҳзықәымгәыӷӡоз ари ашәҭышьа абнаҿы иҟоу аԥслымӡ ҭыԥқәа ирылсны ицоит, насгьы аныҟәаҩцәа ргәалашәарақәа ауаа рылаԥш рыднакылон, зны амч ду змаз аҵлақәа ахьыҟаз абнаҿы рныҟәара ргәаладыршәон.
Алитературеи агәынкылареи рыла мацара ауп арҭ аҵлақәа инагӡаны реилкаара зылшо. Америкатәи акаштантә коллаборатортә Фонд анагӡаратә директор Лусилл Гриффин зны илҩит, уаҟа уара иубоит акаштанқәа убриаҟара ибеиоу, аԥхынразы, аҵлаҿы иҟоу ашәҭқәа рыхәша-мыхәша «ақьала ацәқәырԥақәа реиԥш», сабду игәалашәарақәа рахь унаргоит. Ҵагалан, аҵла еиҭа иҭҟәацуеит, уажәы ахаара хызҩо ацәаԥшьқәа рыла. «Акаштанқәа аныҟала, аӡын бушель бжак еизызгон», — ҳәа иҩит ԥсы зхоу Торо «Уолден» аҟны. «Уи аамҭазы, Линколин иҟаз ҵыхәаԥҵәара змам акаштантә бнаҿы аныҟәара даара гәахәара дуун».
Акаштанқәа даара рыгәра угартә иҟоуп. Шықәсқәак рыла аҵлақәа мацара акәымкәа, ашәырҵлақәа ес-бҵарак ирацәаны аҵиаақәа рҿиоит. Акаштанқәа рыжәра мариоуп: урҭ ацәахыхны амла иуфар улшоит. (Иԥышәшәа атанинқәа рыла ибеиоу аџьма ахархәара-мамзаргьы уи ҟашәымҵан.) Зегьы ашаштанқәа рфоит: ашьац, аԥстәы, адыд, аҵыс, ауаҩы. Ақыҭанхацәа рҳәақәа аужьны абнаҿы ашәпа рзаанагоит. Қьырса аныҳәа аан ашьхақәа рҟынтә ақалақь ахь иаауан акаштанқәа рыла иҭәыз адәыӷбақәа. Ааи, урҭ амцабз иабылитҵәҟьан. «Ирҳәоит, ҭыԥқәак рҿы ақыҭанхацәа егьырҭ ақыҭанхамҩатә аалыҵқәа раасҭа акаштанқәа рыҭирала еиҳаны аԥара роуеит ҳәа», — иҳәеит Маинарди Пауелли ԥыҭрак ашьҭахь аус ахьыруаз ашкол актәи адекан Уильям Л. Бреи. Ианҵоуп 1915. Уи ажәлар рыҵла ауп, урҭ реиҳарак абнаҿы еизҳауеит.
Иара убас уи афатә мацара акәӡам иҳанаҭо. Акаштан ҵлақәа 120 фут рҟынӡа ихалар рылшоит, раԥхьатәи 50 фут амахәҭақәеи аԥынҵақәеи рыла ирԥырхагаӡам. Ари амҿыԥҟаҩцәа ргәазыҳәара ауп. Уи зегь раасҭа иԥшӡоу, насгьы иӷәӷәоу амҿы акәымзаргьы, даара ирласны иазҳауеит, еиҳарак ианԥҟалак ашьҭахь еиҭа ианҿио, насгьы ианбааӡом. Адәыӷбамҩатә галстукқәеи аҭелтә шьаҟақәеи рыӷәӷәара аестетика иацҵаны, Честнат индустриалтә Америка аргылараҿы ацхыраара ҟанаҵеит. Зқьыла абарқьаҭқәа, акабинақәа, ауахәамақәа ашампанқәа рыла иҟаҵоу иахьагьы иҟоуп; 1915 ашықәсазы авторк излаиҳәаз ала, ари Еиду Аштатқәа рҿы еиҳа иԥырҟо ҵла хкык ауп ҳәа.
Мрагыларахьтәи аҵлақәа рӷьырак рҿы Миссисипи инаркны Меин аҟынӡа, Атлантикатәи амшын аԥшаҳәа инаркны Миссисипи аӡиас аҟынӡа аҵлақәагьы урҭ рахь иаҵанакуеит. Аха Аппалачиа рҿы уи ҵла дуун. Арҭ ашьхақәа рҿы миллиардла акаштанқәа нхоит.
Иақәнагоуп Fusarium wilt раԥхьаӡа акәны Ниу-Иорк иахьцәырҵыз, уи америкауаа рацәа рзы ашәхымс ауп. 1904 азы Бронкстәи ахәаҷа-маҷаратә ҭыԥ аҿы иӡраны иҟаз акаштанҵла ацәаҿы иџьашьахәу аинфекциа аарԥшын. Аҵарауаа иаарласны еилыркааит абактериатә ԥхасҭа зырҿио ахәаҷа-маҷа (ԥыҭрак ашьҭахь Cryphonectria parasitica ҳәа изышьҭаз) 1876 шықәсазы иааргаз Иапониатәи аҵлақәа ишрызнеиз.
Иаарласны штатқәак рҿы ауаа аҵлақәа ԥсуеит ҳәа адырра ҟарҵеит. 1906 ашықәс азы Нью-Иорктәи аботаникатә баҳча аҟны аус зуа амиколог Уильям А. Муррил ачымазара иазкны раԥхьатәи асаиентологиатә статьа ҭижьит. Муриель иазгәалҭеит, ари ахәаҷа-маҷа ашәҭ ҵла ацәаҿы ашәиаҵәа-каҳуажә ԥштәы змоу аинфекциа шцәырнаго, уи аҵыхәтәаны аҵла аҵла акәша-мыкәша ицқьаны иҟанаҵоит. Аԥхӡы ҵаҟа иҟоу аԥхӡы амҩангагақәа рҿы ахәшәқәеи аӡи уаҳа ианрылымшо, аԥсра ацәаҳәа ахыхь иҟоу зегьы ԥсуеит.
Џьоукы рхаҿы иаагаӡом, мамзаргьы егьырҭ рхаҿы иааргарц рҭахӡам, абна иалҵуа аҵла. 1911 ашықәс азы Пенсильваниа иҟоу ахәыҷбаҳчақәа рзы еиҿкааз акомпаниа Собер Парагон Честнат Фарм агәра аганы иҟан, ари ачымазара «ашәара мацара акәӡам» ҳәа. Ҭакԥхықәра змам ажурналистцәа акыр аамҭа рыҟазаара. Ҩышықәса раԥхьа, Пенсильваниа акомитет еизнагеит, 275,000 Америкатәи Ашәҭқәа рхарџьразы азин рыҭан (усҟантәи аамҭазы аԥара ду), насгьы ирыладырҵәеит амчрақәа рпакет, уи ахьаа аҿагылараҿы ашьаҿақәа рыҟаҵаразы, хаҭалатәи аҵлақәа рықәхразы азингьы уахь иналаҵаны. Апатологцәа ирҳәоит амца ацәыхьчаратә еффект аиуразы аинфекциа хада аҿаԥхьа мильқәак рыла иҟоу акаштан ҵлақәа зегьы рықәгара. Аха иҟалаз ала, ари ахәаҷа-маҷа еиқәымтәо аҵлақәа рахь иԥоит, насгьы уи аспорақәа аԥша, аҵарақәа, ахәаҷа-маҷа, ауаа ирылаҵәоит. Аплан аанрыжьит.
1940 шықәсазы, акаштан дуқәа ҳәа акгьы ыҟамызт. Иахьа миллиардла адолларқәа рыхә ыӡит. Афузариум абнара адгьыл аҿы иахьыҟамло азы, ашампан адацқәа рызҳара иаҿуп, урҭ рҟынтә 400 миллион инареиҳаны абнаҿы иаанхоит. Аха Fusarium wilt ахьынхоз аҵлаҿы аӡҭаҵарҭа аԥшааит, аха уи аԥшәма ӷәӷәала ааха имҭакәа. Уантәи иаразнак ашәҭра ҿыцқәа рахь инеиуеит, насгьы урҭ дгьыл ахь иршәуеит, еиҳарак ашәҭра аамҭахь инеиаанӡа.
Амҿтәы индустриа иаԥшааит егьырҭ амҩақәа: аҟәа, ананы, аџьымшь, насгьы аҟәыд. Ацәаҟаҵара, даҽа индустриа дуӡӡак, ашампан ҵлақәа ирықәгәыӷуа, асинтетикатә маҭәашьарқәа рахь ииасит. Аӡәырҩы иӷару ақыҭанхаҩцәа рзы, ԥсахра зҭахым: даҽа ҵлак ақыҭанхаҩцәеи рыԥстәқәеи хәыда-ԥсада, игәрагоу, ирацәаны акалориақәеи апротеини рызҭом. Иаҳҳәар ҳалшоит, акаҵкәыртә ԥхасҭа Аппалачиаа рхы ззырхоу ақыҭанхамҩа аҵыхәтәа аԥнаҵоит, убри аҟынтә уи аҭыԥ аҿы инхоз ауаа еилкаау алхра рыдыркылоит: акалмаҳа аҭыҵырҭахь ацара, мамзаргьы нхара ҳәа ацара. Аҭоурыхҭҵааҩы Дональд Девис 2005 ашықәсазы иҩит: «Акаштанқәа рыԥсра иахҟьаны, адунеи зегь ԥсит, убри аҟынтә Аппалачиатәи ашьхақәа рҿы ԥшьышә шықәса инареиҳаны иҟаз аиқәхаратә ҵасқәа ыӡит».
Пауелл Аппалачиатәи аҵиаақәеи акаштанқәеи дырцәыхараны дҭааӡеит. Иаб аҳаиртә мчрақәа рҿы амаҵ иуан, насгьы иҭаацәара рахь нхара диасит: Индиана, Флорида, Германиа, Мериленд амраҭашәаратәи агаҿа. Иара икариера Ниу-Иорк ишихигазгьы, иажәахәқәа рҿы Агәыҭбааратәи Мраҭашәаратәи атәылақәа ргәаартреи, Аҩадатәи атәылақәа рҟазшьа ҵабыргны иааирԥшуан. Иара иҟазшьа бзиеи иӡахратә стиль бзиеи еицхыраауеит, ҵыхәаԥҵәара змам еиԥш иҟоу ахамы еикәарҳәуа аџьынсқәа рыла. Иара зегь реиҳа бзиа иибо аинтержекциа “уаау” ауп.
Пауелл игәы иҭеикхьеит агенетика апрофессор генетикала еиҭаку аҵиаақәа рыла еиҳа иаҵәоу ақәаарыхра ҿыц азы агәыӷра ииҭаанӡа, ахәаҷа-маҷақәеи ачымазарақәеи рҿагыларазы алшарақәа ҟазҵо агәыӷра ииҭаанӡа. “Сгәы иаанагеит, уау, ибзиам аҳәынҵәарақәа рҟынтә ухы зыхьчо аҵиаақәа рыҟаҵара, насгьы урҭ апестицидқәа рықәҭәара аҭахӡами?” Пауелл иҳәеит. «Ҳәарада, адунеи аҿы егьырҭ ауаа уи ахәыцра иақәныҟәом».
Пауелл 1983 азы Юта Аҳәынҭқарратә Университет аҵараиурҭа даннеи, уи хьаас имамызт. Аха, иара абиолог илабораториа далалеит, насгьы ахәаҷа-маҷа зырԥсыҽуа авирус аус адиулон. Авирус ахархәара рҽазышәарақәа уиаҟара ибзианы имҩаԥысӡеит: уи ҵлак аҟынтә даҽа ҵлак ахь ахала имҵәаӡеит, убри аҟнытә жәаҩыла ахәаҷа-маҷа хкқәа рзы еиқәыршәатәын. Ус шакәызгьы, Пауелл даараӡа иџьеишьеит аҵла ду ақәҳара иазку аҭоурых, насгьы ауаҩы иҟаиҵаз арыцҳара дуқәа рыҟаларазы асаиентологиатә ӡбашьа ааирԥшит. Уи иҳәеит: «Адунеи иахьаҵанакуа ҳмаҭәахәқәа рнапхгара ҽеим азы, машәырла апатогенқәа ҳҭааит». “Сгәы иаанагеит: Уау, ари аинтерес аҵоуп. Уи архынҳәразы алшара ыҟоуп.”
Пауелл раԥхьаӡа акәӡамызт ацәыӡқәа раԥыхразы аҽазышәара. Америкатәи акаштанқәа ԥхасҭахоит ҳәа аныҟала ашьҭахь, USDA еиҳа ацәа ԥхасҭазтәуа Чинтәи акаштанҵлақәа реиҭаҳара иаҿын, ари ахкы америкатәи акаштанқәа рыԥсахра алшоу-илымшоу аилкааразы. Аха, ашампанқәа еиҳарак адәахьала еизҳауеит, насгьы ашәырҵлақәа раасҭа ашәырҵлақәа иреиԥшуп. Урҭ абнаҿы аҵлақәеи егьырҭ америкатәи агигантқәеи рыла иҭәын. Урҭ рызҳара аанкылоуп, мамзаргьы ус баша иԥсуеит. Аҵарауаа рҽазыршәеит Америкатәи Аидгылақәеи Чинеи рҟынтәи акаштанқәа еицны рааӡара, урҭ рыҩбагьы рҟазшьа бзиақәа змоу аҵла рҿиара ргәыӷуа. Аиҳабыра рҽазышәарақәа лыҵшәадахеит, иаанрыжьит.
Пауелл Нью-Иорктәи Аҳәынҭқарратә Университет акәша-мыкәшатә ҭҵаареи абнатә усқәеи рзы ашкол аҿы аус иуан, уаҟа диԥылеит алабораториаҿы ашәаԥыџьаԥ еиҭазҳауаз агенетик Чак Маинард. Шықәсқәак раԥхьа, аҵарауаа раԥхьаӡа агенетикала еиҭакыз аҵиаа ахәҭақәа рхиеит, акоммерциатә ахархәара аасҭа, аҭаҭын антибиотикқәа ирҿагылоу аген ацҵаны. Маинард (Маинард) атехнологиа ҿыцқәа рыҽрылаирхәуа далагеит, уи иадҳәалоу ахәарҭа злоу атехнологиақәа рыԥшаараан. Уи аамҭазы Дарлинг жәлақәак иман, насгьы ԥышәарак иман: америкатәи акаштанқәа реиҭашьақәыргылара.
Зқьышықәсала атрадициатә ҵиаақәа рааӡаратә ԥышәақәа рҿы, ақыҭанхацәа (насгьы иахьатәи аҵарауаа) ирҭаху аҟазшьақәа змоу ажәла еиладыршәит. Анаҩс, агенқәа ԥсабаратәла еилаԥсоуп, насгьы ауаа еиҳа иҳараку ахаҭабзиара змоу, еиҳа идуу, еиҳа ихаау ашәырқәа ма ачымазарақәа рҿагылара азы агәыӷра зҵоу еилаԥсақәа алырхуеит. Абжьааԥны, аалыҵ аҭыжьразы абиԥарақәа рацәаны иаҭахуп. Ари апроцесс ҵаауп, насгьы маҷк еилахәоуп. Дарлинг дхәыцуан, ари аметод иара иԥсабара еиԥш ибзиоу ҵлак аанарԥшуама ҳәа. Иара исеиҳәеит: «Сгәы иаанагоит еиҳа еиӷьны ҳхы мҩаԥаҳгар ҳалшоит ҳәа».
Агенетикатә инженериа иаанагоит еиҳаны ахылаԥшра: иалкаау генк еизааигәам хкык иаҵанакуазаргьы, уи иалкаау хықәкык азы иалхны даҽа организмк агеном алаҵара алшоит. (Еиуеиԥшым ахкқәа рҟынтәи агенқәа змоу аорганизмқәа «генетикала рҽырыԥсахуеит». Ааигәа аҵарауаа ахықәкы змоу аорганизмқәа ргеном ишиашоу аԥсахразы атехникақәа рхиеит.) Ари атехнологиа уаанӡа иҟамлацыз аиашареи аццакреи рзы агәыӷра ҳнаҭоит. Пауелл игәра ганы дыҟоуп, ари америкатәи акаштанқәа рзы даара ианаалоит ҳәа, урҭ «иҟәыӷоу ҵлақәа» ҳәа рыхьӡиҵоит – иӷәӷәоу, иҳараку, насгьы ачыс хыҵхырҭақәа рыла ибеиоу, даараӡа иҷыдоу ариашара мацара аҭахуп: абактериатә ԥхасҭа аҿагылара.
Ҳаҭыр зқәу сақәшаҳаҭуп. Иара иҳәеит: «Ҳусураҿы анџьнырцәа ҳамазар ауп». “Аргылара инаркны аргылара аҟынӡа ари автоматизациа хкык ауп.”
Пауелли Маинарди излазгәарҭо ала, ачҳара узҭо агенқәа рыԥшаара, урҭ акаштан агеном иацҵаразы атехнологиа аԥҵара, насгьы рааӡара жәашықәса аҭаххар ауеит. «Ҳара ҳгәы иаанагоит», — иҳәеит Пауелл. "Аӡәгьы имаӡам ахәаҷа-маҷа рҿагылара азы генқәа. Ҳара ииашаҵәҟьаны ҭыԥ ҭацәк аҟынтәи ҳалагеит."
Дарлинг ацхыраара даҳәеит 1980-тәи ашықәсқәа раԥхьатәи амшқәа рзы иаԥҵаз, ахашәалахәы ззыԥшым аиҿкаара Америкатәи Ачаштантә Фонд аҟынтә. Уи анапхгаҩы иеиҳәеит дыӡит ҳәа. Урҭ агибридизациа рхы аладырхәуеит, насгьы агенетикатә инженериа аганахьала игәцаракны иаанхоит, уи аекологцәа рҟынтәи аҿагылара рызцәырнагеит. Убри аҟнытә, Дарлинг ахатәы еиҿкаара аԥиҵеит, агенетикатә инженериа аусура ахарџь азы. Пауелл иҳәеит аиҿкаара раԥхьатәи ачек Маинарди Пауелли 30 000 доллар рзы ишырҩыз. (1990 азы амилаҭтә еиҿкаара аиҭакрақәа ҟанаҵеит, насгьы Дарлинг игәыԥ раԥхьатәи аҳәынҭқарратә ҟәша ҳәа ирыдыркылеит, аха уи алахәылацәа шьоукы уеизгьы агенетикатә инженериа агәра ргомызт, мамзаргьы зынӡа иаӷацәан.)
Маинарди Пауелли аусураҿы иҟоуп. Иаразнак ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, урҭ ирызхәыцыз аамҭеихшара шыҟамыз ааԥшит. Актәи аԥынгыла алабораториаҿы акаштанқәа шааӡатәу аилкаара ауп. Маинард иҽазишәеит акаштан абӷьқәеи аизҳаратә гормони иҵаулам апластиктә ҭраҿы еилаҵаны, уи аметод аԥсаҵлақәа рааӡараҿы рхы иадырхәон. Уи ҟалашьа змам акы акәны иҟалоит. Аҵла ҿыцқәа иҷыдоу ахәыцрақәа рҟынтәи адацқәеи ахәҵәқәеи рызҳаӡом. Маинард иҳәеит: «Сара акаштан ҵлақәа рышьраҿы адунеи аҿы ԥхьагылаҩуп». Джорџиа Ауниверситет аҵарауаҩ Скотт Меркл (Скотт Меркл) аҵыхәтәан Маинард ирҵеит аҵиаақәа рыҿиаратә етап аҿы иҟоу аҵиаақәа рыбӷьы ақәҵара аҟынтәи иааиуа аҟынӡа ишнеитәу.
Ииашоу аген аԥшаара — Пауелл иусумҭа — уигьы уадаҩын. Иара шықәсырацәала агәыҵаҳәақәа ргенқәа ирыбзоураны антибактериалтә еилаҵа аҭҵаара мҩаԥигон, аха уи акомпоунд мап ацәикит, избан акәзар ауаажәларра агәыҵаҳәақәа злоу аҵлақәа рыдрымкылар ҟалоит ҳәа дшәаны. Иара убас иара ашампанқәа рҿы абактериатә ԥхасҭа аҿагыларатә ген иԥшааит, аха игәеиҭеит аҵла ахьчараҿы генқәа рацәаны ишалахәу (фба ракәзаргьы еилыркааит). Анаҩс, 1997 ашықәс азы, сҩызак аҵаратә еилатәара аҟынтәи дхынҳәын, абстракти апрезентациеи еиқәиршәеит. Пауелл иазгәеиҭеит ахы “Трансгентә ҵиаақәа рҿы оксалат оксидаза аҟазаара оксалатқәеи оксалат ҭзыжьуа ахәаҷа-маҷақәеи рҿагылара анаҭоит”. Авирусқәа рыла имҩаԥигаз аҭҵаарақәа рыла, Пауелл идыруан ахәаҷа-маҷа ԥхасҭа ақәаҵа ацәа ршьырц, насгьы рыхәаҽра мариахарц азы оксаликтә ашьақар шҭырҵәаауа. Пауелл еиликааит акаштан ахатә оксалат оксидаза (оксалат еилазго иҷыдоу протеин) ҟанаҵозар, уи ахы ахьчара шалшо. Иара иҳәеит: «Уи сара сзы Еврика аамҭан».
Иҟалап аҵиаақәа жәпакы оксалат оксидаза рҿиара рылзыршо аген шрымоу. Ажәахә ҟазҵаз аҵарауаҩ иҟынтә Пауелл ажәла авариант иоуит. Ауниверситет аушьҭымҭа Линда Полин Макгуиган «агентә шьапылампыл» ҳәа изышьҭоу атехнологиа еиӷьылтәит, агенқәа акаштантә ембрионқәа рҿы рҭарҵарц азы, уи аембрион ДНК-хь иҭарҵар шалшо агәыӷра лыманы. Аген аамҭала аембрион аҿы иаанхеит, аха нас иӡит. Аҵарауаҩцәа ргәыԥ уи аметод аанрыжьит, насгьы егьырҭ аорганизмқәа рДНК амхны урҭ ргенқәа рылаҵаразы аметод еиқәзыршәаз абактериа ахь ииасит. Аԥсабараҿы амикроорганизмқәа агенқәа рыцҵоит, урҭ мчыла абактериатә чыс ҟарҵоит. Агенетикцәа уи абактериа иақәлеит, аҵарауаҩ ииҭаху генк ҭеиҵарц азы. Макгуиган ажәла агенқәеи амаркертә протеинқәеи акаштан амлакрақәа ирыцҵара алшара иоуит. Апротеин амикроскоп ҵаҟа иандырлашо, апротеин алашара аҵиаҵәа ҭнаҵоит, уи иаанарԥшуеит ибзианы ишҭарҵаз. (Агәыԥ иаарласны маркертә протеинқәа рхархәара аанрыжьит-аӡәгьы иҭахымызт илашо аҵла.) Маинард уи аметод «адунеи аҿы зегь раасҭа иԥшӡоу акы» ҳәа иԥхьаӡеит.
Аамҭа цацыԥхьаӡа, Маинарди Пауелли ашәҭқәа реизгарҭа дыргылеит, уажәы уи 1960-тәи ашықәсқәа рзы абнатә ҭҵаарадырратә хыбра ԥшӡа, иара убасгьы акампус анҭыҵтәи “Биотехнологиатә арццакыга” ҳәа изышьҭоу ахыбра ҿыц еихагылақәак рҟынӡа инеиуеит. Апроцесс раԥхьаӡа иргыланы иаҵанакуеит генетикала еиԥшу ахәыцқәа рҟынтәи иҿио аембрионқәа ралхра (лабораториаҿы иаԥҵоу аембрионқәа реиҳарак уи ҟарҵаӡом, убри аҟнытә аклонқәа раԥҵара акгьы иаԥсам) насгьы ажәла агенқәа рылаҵара. Агар еиԥш, аембрионтә хәыцқәа аӡҵаа иалху апудинг еиԥшу хҭысуп. Аҵарауаа аембрион ҵланы иҟарҵарц азы, аизҳаратә гормон ацҵеит. Шә-кубк еиԥшу апластиктә ҭрақәа, адацқәа змам акаштан ҵла хәыҷқәа зҭоу, амч ду змоу афлуоресценттә лампа ҵаҟа адәқьан аҿы иқәыргылазар ауеит. Аҵыхәтәаны аҵарауаа адацқәа рышьҭыхразы агормон рхы иадырхәеит, насгьы раԥхьатәи рыҵлақәа нышәала иҭәыз анышәынҭрақәа рҿы еиҭарҳаит, насгьы аҳауа аԥхарра еиқәыршәаны иахьрызҳауа аҭыԥ аҿы иқәдыргылеит. Уамашәа ибатәӡам, алабораториаҿы иҟоу аҵлақәа адәахьы рҭагылазаашьа бааԥсуп. Убри аҟынтә аҵарауаа урҭ абнатә ҵлақәа ирыцҵаны, еиҳа иӷәӷәоу, аха уеизгьы иӷәӷәоу аԥышәақәа ҟарҵеит.
Ҩ-ԥхынрак раԥхьа, Пауелл илабораториаҿы аҵара зҵоз Ханна Пилки ислырбеит уи шыҟаҵатәу. Лара апластиктә ҵәыца хәыҷы аҿы абактериатә ԥхасҭа зырҿио ахәаҷа-маҷа лааӡон. Абри иарку аформаҿы, апурпур еиқәаҵәа змоу апатоген хра злам, насгьы иԥшӡоуп. Ухаҿы иааугарц уадаҩуп уи ауаа рацәа рыԥсреи рықәхреи зыхҟьо ҳәа.
Адгьыл аҿы иҟаз ажираф дшьамхнышгылан, аҵла хәыҷы хә-миллиметрк зкуа ахәҭа адырга ҭаҵаны, скальпельла х-ҭыԥк ииашаны иԥҟаны, ахәра аҟәаҟәа ақәнаҵеит. Урҭ апластиктә пленка ала иҭалкит. Лара илҳәеит: «Уи абанда еиԥшуп». Ари аҵла “контрольтә” ҵла ахьыҟоу азы, лара дгәыӷуеит апортугалтә инфекциа аинфекциа ахьҭарҵаз аҭыԥ аҟынтәи ирласны ирылаҵәоит, насгьы аҵыхәтәаны агәыцә хәыҷқәа ирыкәшоит ҳәа. Уаанӡа илыхәышәтәхьаз ажәла генқәа змаз ҵлақәак слырбеит. Аинфекциа ахьыҟоу аԥҟараҿы мацара ауп, иаҳҳәап, аҿы хәыҷы иазааигәоу ацәқәа ԥшқақәа.
2013 азы Маинарди Пауелли ирыладырҵәеит Трансгентә ҭҵаарақәа рҿы ирымаз аихьӡарақәа: Америкатәи акаштан ачымазара анырԥшаа ашьҭахь 109 шықәса рышьҭахь, урҭ рхы зыхьчо еиԥш иҟоу Аҵлақәа ҟарҵеит, ахәаҷа-маҷа рацәаны ирықәлазаргьы. Раԥхьатәи, насгьы зегь раасҭа агәыҭбаара злоу ацхыраара ҟазҵаз иаҳаҭыр азы, иара 250 000 доллар раҟара инвестициас иҟаиҵеит, насгьы аҵарауаа аҵлақәа иара ихьӡ рырҭоит. Ари Дарлинг 58 ҳәа иашьҭоуп.
Америкатәи акаштантә Фонд Ниу-Иорктәи аҟәша есышықәсатәи аизара мҩаԥысит Нью-Палц анҭыҵ иҟоу аҳаҭырҭа хәыҷы аҿы, 2018 шықәсазы, ақәа леиуаз асабат амш аҽны. Ари аиԥылара ганкахьала аҭҵаарадырратә еиԥылара акәын, ганкахьала акаштанқәа реимдаратә еиԥылара акәын. Аизара ауада хәыҷы аҵыхәан, алахәылацәа ацхақәа рыла иҭәыз Зиплок ҳәа изышьҭоу ашәыра еимырдеит. шықәса рышьҭахь раԥхьаӡа акәны Дарлинг ма Маинард ари аиԥылара ахь инеиуамызт. Агәабзиара иахҟьаны рҩыџьагьы еиҟәыҭханы иҟан. «Ҳара уи ҟаҳҵоижьҭеи акыр ҵуеит, есышықәса ҳҳәар ҳалшоит иԥсхьоу рзы ҳҭынчуп»,— ҳәа саҳәеит аклуб апрезидент Аллен Николс. Аха уеизгьы, агәалаҟазаара уажәгьы аоптимизм аҵоуп: генетикала еиҭакыз аҵла шықәсырацәала иуадаҩу ашәарҭадареи ахәарҭареи рзы аԥышәарақәа ирхысит.
Ахы алахәылацәа Нью-Иорктәи аштат аҿы инхо акаштан ҵла дуқәа зегьы рҭагылазаашьа инарҭбааны еиҭарҳәеит. Пилки егьырҭ ауниверситет иалго аҵаҩцәеи аҵлақәа рыбӷьы шеизгатәу, ишҭаҵәахтәу, аҩныҵҟатәи алашарақәа рыҵаҟа акаштанқәа шааӡатәу, насгьы аҵлақәа рыԥсы ҭазарц азы адгьыл абӷьыцқәа рыла ишҭәу рзеиҭарҳәеит. Акашиу агәы змоу ауаа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы рхатә ҵлақәа рҿы абӷьы ҟазҵо, иааӡоит, аҵарауаа ҿарацәа азҵаарақәа рырҭеит.
Боуелл ашьаҟаҿы дтәеит, ари ахы азы официалла иҟамыз униформак ишәҵаны: аџьынс маҭәа иҭаҵаны. Иара гәык-ԥсык ала имҩаԥигоз ҩажәижәаба шықәсатәи акариера, Херб Дарлинг ихықәкы акәша-мыкәша еиҿкааз, академиктә ҭҵааҩцәа рыбжьара лассы-лассы иуԥымлоит, урҭ лассы-лассы аҵарадыррақәа мҩаԥыргоит хәышықәсатәи афинанстә цикл аҿы, насгьы ақәгәыӷра зҵоу алҵшәақәа акоммерциализациазы егьырҭ ирырҭоит. Пауелл иакәша-мыкәшатә ҭҵаареи абнатә усқәеи рзы аҟәша аҿы аус ицызуаз Дон Леопольд исеиҳәеит: «Дара даара дизҿлымҳауп, насгьы идисциплина ааирԥшуеит». “Иара ашәхымсқәа ишәҵоит. Уи егьырҭ акы ихы иҭнахуам. Аҵарадырра аҵыхәтәан ақәҿиара аныҟала, Нью-Иорктәи Аҳәынҭқарратә Университет (SUNY) администраторцәа иара иацәажәеит, насгьы иҵла апатент азыҳәара ҟарҵеит, ауниверситет ахәарҭа аанагарц азы, аха Пауелл мап икит.
Аха иара ргәырҽаниҵеит: атехникатә ԥынгыла рацәа анрыхга ашьҭахь, генетикала еиҭакыз аҵлақәа уажәшьҭа еиҳа идуу ауадаҩра иақәшәар рылшоит: Америкатәи Аидгыла аҳәынҭқарра. Бжьышәҭақәак раԥхьа, Пауелл 3000 даҟьа раҟара зҵоу афайл Америка Ақәаарыхратә Департамент Аԥстәқәеи аҵиаақәеи ргәабзиара агәаҭаратә Маҵзурахь инаишьҭит, уи агенетикала еиҭакыз аҵиаақәа рықәшаҳаҭра зду. Абри ала аусбарҭа ақәшаҳаҭра апроцесс алагоит: ашәҟәы ахәаԥшра, ауаажәларратә гәаанагара аҳәара, аекологиатә нырра азы арзаҳал аҟаҵара, ауаажәларратә гәаанагара ҩаԥхьа аҳәара, насгьы аӡбара адкылара. Ари аус акыр шықәса аҭаххар ауеит. Аӡбара ҟамлар, апроект аанкылар алшоит. (Аԥхьатәи ажәлар ркомментариқәа рыҭара аамҭа макьана иаартӡам.)
Аҵарауаа ргәы иҭоуп даҽа петициақәак Афатәи ахәшәқәеи рзы Аиҳабыра рышьҭра, генетикала еиҭакыз ацхақәа рышәарҭадара агәаҭаразы, насгьы Акәша-мыкәша ахьчаратә Агентра ари аҵла аекологиа иацу анырра ахәаԥшра мҩаԥнагоит Афедералтә пестицидтә Закәан инақәыршәаны, уи генетикала еиҭакыз аҵиаақәа зегьы рзы иаҭахуп. абиологиатә. «Ари аҵарадырра аасҭа еиҳа иуадаҩуп!» — иҳәеит ауаа рҟынтә аӡәы.
"Ааи." Пауелл дақәшаҳаҭхеит. “Аҵарадырра аинтерес аҵоуп. Угәы канажьуеит.” (Ԥыҭрак ашьҭахь исеиҳәеит: «Х-маҵзурак рыла ахылаԥшра мыцхәуп. Уи ииашаҵәҟьаны аԥсабара ахьчараҿы аинновациақәа ԥнахуеит».)
Урҭ рыҵла шшәарҭам шьақәдырӷәӷәарц азы, Пауелл игәыԥ еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргеит. Урҭ ацхақәа рыбӷьы оксалат оксидаза рҿарҵон. Урҭ адгьыл аҿы ихәарҭоу ахәаҷа-маҷа рааӡара ршәеит. Урҭ абӷьқәа аӡаҿы иаанрыжьит, насгьы урҭ т. Иарбанзаалак аҵарақәа рҿы иҽеим ахҭыԥҟьақәа ҳәа акгьы убаратәы иҟамызт, ииашаҵәҟьаны, генетикала иԥсаху адиета аусура еиӷьуп, иԥсахым ҵлақәак рыбӷьқәа раасҭа. Аҵарауаа анализ азы ирышьҭит Оак Риџь Амилаҭтә Лабораториеи Теннесси иҟоу егьырҭ алабораториақәеи рахь, насгьы еиҭакым аҵлақәа ирҭрыжьуа аҵлақәа рҿы еиԥшымзаарак рызгәамҭеит.
Арҭ реиԥш иҟоу алҵшәақәа аиҿкааҩцәа ргәы арҭынчыр алшоит. Урҭ ГМО-қәа ирҿагылоу активистцәа ргәы дырҭынчуам. Монсанто аҟынтәи аԥсшьара иҟоу аҵарауаҩ Джон Догерти Пауелл хәыда-ԥсада абжьгарақәа ииҭон. Урҭ аҿагылаҩцәа «аҿагылара» ҳәа рыхьӡиҵеит. Ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа, аекологиатә еиҿкаарақәа агәҽанҵара ҟарҵоит, еиҟәыҭханы иҟоу ахкқәа рыбжьара агенқәа реиҭагара ҳгәы иҭамыз алҵшәақәа аанагар шалшо, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҵиаақәа иреиҳау «аҳәырҭа ду» аԥҵара, мамзаргьы аԥсабаратә ҵиаақәа иреиҳау агенқәа ралагалара. Урҭ иара убасгьы агәҭынчымра рызцәырҵуеит акомпаниақәа агенетикатә инженериа рхы иадырхәоит апатентқәа раиуразы, насгьы аорганизмқәа рыхылаԥшразы.
Уажәазы, Пауелл иҳәеит, ииашаҵәҟьаны аиндустриа ахыҵхырҭақәа рҟынтәи аԥара шимоуз, насгьы иара иҳәеит алабораториазы аԥара аҭара “иадҳәалам” ҳәа. Аха, Бренда Джо Макманама, «Аҭыԥантәи акәша-мыкәшатә еилазаара» ҳәа изышьҭоу аиҿкаара аиҿкааҩ, 2010 азы аиқәшаҳаҭра азгәалҭеит, уи аҿы Монсанто Честнаттәи Афонди уи апартниортә маҵзура Нью-Иорки ирҭеит. (Пауелл иҳәеит, аиндустриа алагалақәа, Монсанто нарылаҵаны, иааидкыланы аусуратә капитал аҟынтәи 4% еиҵоуп ҳәа.) Макманама игәы иаанагоит Монсанто (2018 азы Баиер иаахәаз) маӡала апатент аиура иашьҭоуп ҳәа, аҵла ԥхьаҟатәи аитерациа ҳәа иԥхьаӡоу адгылара ҟаҵаны. Ахамеигӡаратә проект. «Монсан зегьы цәгьоуп», — лҳәеит лара гәаартыла.
Пауелл иҳәеит 2010 шықәсазы аиқәшаҳаҭраҿы иҟаз апатент аамҭа шахыҵыз, насгьы иҵла атәы аҵаратә литератураҿы иаартны, аҵла апатент аиура шалымшо еиликааит. Аха иара еиликаауан уи ала агәҭынчымрақәа зегьы шзалымгоз. Иара иҳәеит, “Сара издыруеит аӡәы иҳәоит уара Монсанто азы ацәгьаршҩы уоуп ҳәа.” «Иҟауҵар улшозеи, иузыҟаҵо ҳәа акгьы ыҟам».
Хышықәса раԥхьаҟа, Америкатәи акаштантә Фонд анапхгаҩцәа агибридизациа мацарала рхықәкқәа рынагӡара шрылымшо рыӡбеит, убри аҟынтә Пауелл игенетикатә инженериа апрограмма рыдыркылеит. Уи аӡбара аимак-аиҿакқәа цәырнагеит. 2019 ашықәс март мзазы, Афонд Массачусетс-Род-Айленд Аҟәша апрезидент Лоис Бреолт-Меликан, Буффало ақалақь аҿы иҟоу агенқәа рҿагыларатә еиҿкаара Глобалтәи Аиашара Аекологиа Апроект (Глобалтәи Аиашара Апроект) далацәажәаны, лхы лҭижьит. Аиашара аекологиа апроект) аргумент; лхаҵа Денис Меликангьы акомитет аанрыжьит. Денни исзеиҭеиҳәеит, хаҵеи-ԥҳәыси еиҳарак ишгәаҟуаз Пауелл иҟаиҵаз акаштанқәа «Троиатәи аҽы» ҳәа иԥхьаӡахар шалшо, уи егьырҭ акоммерциатә ҵлақәа агенетикатә инженериа абзоурала еиҳа амч рыҭаразы амҩа шрыцқьоз.
Сьузан Оффутт, ақыҭанхамҩатә економист, 2018 азы абнақәа рбиотехнологиа иазку аҭҵаарақәа мҩаԥызгаз Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа, Анџьнырра, Ахәшәтәратә Комитет ахантәаҩыс дыҟоуп. ГМО иаҿагыло активистцәа. «Иарбан ҵаку абна иамоу?» ҳәа дҵааит лара, апроцесс ӡбамхаз проблемак аҿырԥштәы аҳасабала. "Ирымоума абнақәа рхатә хра злоу? Иҳамоума аморалтә уалԥшьа уи ҳазхәыцырц, аҽалагалара азы аӡбарақәа анҳадаҳкыло?"
Сара сзыцәажәахьоу аҵарауаа реиҳараҩык Пауелл иҵлақәа рзы ргәы ҭынчым, избанзар абна ааха ду аиуит: амҿы ақәгара, амаденқәа рыԥшаара, аҿиара, ҵыхәаԥҵәара змам ахәаҷа-маҷақәеи аҵлақәа зықәызхуа ачымазарақәеи. Урҭ рҟынтә, ашампан ԥхасҭа шьақәнарӷәӷәеит Аартратә церемониа. «Ҳара еснагь инагӡоу аорганизм ҿыцқәа ҳҭаҳҵоит»,— иҳәеит Ниу-Иорк, Миллбрук иҟоу Кери ихьӡ зху аекосистематә институт аҿы абнақәа рыҭҵааҩы Гари Ловетт. «Агенетикала еиҭакыз акаштанқәа ирымоу анырра акырӡа имаҷуп».
Ааигәа Висконсин-Медисонтәи Ауниверситет аҟынтә аԥсшьара иахьцаз абнатә еколог Дональд Уоллер еиҳагьы дцәажәеит. Иара исеиҳәеит: «Ганкахьала ашәарҭареи аҳамҭеи рыбжьара аҭышәынтәалара маҷк еилыскаауеит, даҽа ганкахьалагьы, ашәарҭарақәа рзы схы ҭысҟьоит». Агенетикала иԥсаху ари аҵла абна ашәарҭара ацәырнагар алшоит. Уи иеиԥшымкәа, «аҳамҭа ҵаҟа иҟоу адаҟьа ԥштәыла иҭәуп». Иара иҳәеит абаара иацәымшәо акаштан аҵыхәтәантәи аамҭазы ари абнаҿы аиааира шаго. Ауаа агәыӷра рҭахуп. Ауаа асимволқәа рҭахуп. ”
Пауелл иҭынчуп, аха агенетикатә инженериа агәра зго ауаа дырҵысыр рылшоит. Иара иҳәеит: «Сара сзы урҭ ҵакы рымам». «Урҭ ашәҟәдырра шьаҭас ирымам». Анџьнырцәа еиӷьу амашьынақәеи асмартфонқәеи аныҟарҵо, аӡәгьы дацәхьаҵӡом, убри аҟынтә еиҳа еиӷьны иҟаҵоу аҵлақәа ирымоу ацәгьара еиликаарц иҭахуп. «Ари ацхыраара ҳазҭо мчыуп, — иҳәеит Пауелл. "Изашәҳәозеи ари амыруга ҳхы иаҳархәом ҳәа? Ҳара иҳалшоит Филиппс иԥырҟәҟәаҩ ҳхы иаҳархәар, аха иаабац аԥырҟәҟәага ҳхы иаҳархәар ҳалшоит, насгьы анаҩсангьы?"
2018 шықәсазы октиабр анҵәамҭазы Пауелл сицны Сиракуз ақалақь аҩадахьы иҟаз аҭыԥ ахь сцеит. Уи агәыӷра иман Америкатәи акаштан хкы ԥхьаҟатәи аԥеиԥш еизҳауеит ҳәа. Аҭыԥ ҭацәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, насгьы уи аҵлақәа ахьрызҳауа аҭыԥқәа иреиуоуп. Акыр ҵуеит иаанрыжьыз аҭҵааратә проект иалҵшәаны иҟоу аԥсаҵлақәеи аҵиаақәеи рыбаҳча ҳаракқәа мрагыларахь, аԥша иацәыхараны, аҭыԥ маҷк узыршәо ацәанырра анаҭоит.
Пауелл илабораториаҿы аҵарауаҩ Эндриу Ниухаус ҳазҭоу аамҭазы аҵарауаа рзы иреиӷьу аҵлақәа иреиуоу Вирџьиниа аҩадатәи ахәҭа аҟынтәи иааз абнатә каштан аус адиулоит. Аҵла 25 фут раҟара аҳаракыра амоуп, насгьы еиԥҟьаны еиҿкаау ашәырбаҳчаҿы еизҳауеит, 10 фут аҳаракыра змоу ашьацҳәа агәараанда иаакәыршоуп. Ашколтә сумка аҵла махәқәак рҵыхәақәа ирыдҳәалан. Ньюхаус иҳәеит, аҩныҵҟатәи апластиктә қьаад аҵарауаа ииунь мзазы иҟарҵаз Darling 58 ҳәа изышьҭоу аԥштәы ԥшқа ишҭакыз, аха адәахьтәи аметаллтә ҭра аԥстәқәа рызҳара иацәхьаҵуан. Аиқәыршәара зегьы ӷәӷәала ахылаԥшра аҵаҟа иҟоуп Америкатәи Еидгыла Ақәаарыхратә Департамент; адерегулиациа аҟаҵара аламҭалазы, агәараҿы ма аҵарауаҩ илабораториаҿы генетикала иацҵоу аҵлақәа рҟынтәи аполен ма аҵиаақәа рыхҵәара хымԥадатәиуп.
Ньюхаус амахәҭақәа рҿы еиҭаҵуа аҵлақәа рыхҵәагақәа ихы иаирхәон. Акәадыр ала дҭаҳәҳәаны, аҟәаҟәа ԥжәеит, насгьы ашәыра каҳаит. Ньюхаус иаарласны анаҩстәи аҟәша ахь дцеит, насгьы уи аус даҽазнык иҟаиҵеит. Пауелл икаҳаз ашәыра еизиган, биошәарҭара зҵоу амаҭәахәқәа рызнеира еиԥш, апластиктә гәамсам ҭра ду иҭеиҵеит.
Алабораториахь ианыхынҳә, Ньюхауси Ханна Пилкии ашәыра ҭарыцқьеит, насгьы иаарласны аҵиаақәа рҟынтәи аҵиаақәа каҳуа рыцрыхит. Урҭ ргәы рҽанырҵоит ашәаԥыџьаԥ ацәа иҭамларц, уи акаштан аҭҵаараҿы аусуратә шәарҭара аҵоуп. Уаанӡа урҭ иргәаԥхон зыхә ҳараку генетикала еиҭакыз ацхақәа зегьы. Уажәы, урҭ аҵыхәтәан ирацәаны ирыман: 1000 инареиҳаны. “Ҳара зегьы агәырӷьара зҵоу акәашара хәыҷқәа ҟаҳҵоит”, - иҳәеит Пирки.
Уи аҽны шьыбжьон Пауелл акаштанқәа Нил Паттерсон иофис ахь дцеит. Аҭыԥантәи ажәларқәа Рымш акәын (Колумб имш), насгьы Паттерсон, ЕСФ Аҭыԥантәи ажәларқәеи акәша-мыкәшеи рзы Ацентр адиректор ицхырааҩ, уажәааигәа акампус аԥшьбатәи ахәҭа аҟынтәи дхынҳәит, уаҟа иара ҭыԥантәи акрыфара адемонстрациа напхгара азиуан. Ҩыџьа ихәыҷқәеи иаҳәшьаԥҳаи аусбарҭаҿы акомпиутер иахәмаруеит. Зегьы ацәа рхыхны ирфеит. «Урҭ уажәгьы маҷк иаҵәоуп», — иҳәеит Пауелл хьаас иҟаҵаны.
Пауелл иҳамҭа хықәкырацәалатәиуп. Иара ажәлақәа рылаирҵәоит, Паттерсон иҳәаа ихы иархәаны, шықәсқәак рыла генетикала еиҭаку аполен ахьроуа аҭыԥ ҿыцқәа рҿы акаштанқәа реиҭаҳаразы агәыӷра имоуп. Уи адагьы, ҟазарала адипломатиеи инапы алакын.
2014 ашықәс азы Паттерсон ESF данрыдыркыла, еиликааит Пауелл генетикала еиҭакыз аҵлақәа рҿы аԥышәа шыҟаиҵоз, урҭ Онондагатәи ажәлар рҭыԥантәи атерриториа аҟынтәи мильқәак ракәын хара ицоз. Аҵыхәтәантәи абнаҿы Сиракуза ақалақь аҟынтәи километрқәак рыбжьара иҟоуп. Паттерсон еиликааит, апроект ақәҿиара аиур, ачымазарақәа ирҿагылоу агенқәа аҵыхәтәаны адгьыл ишалало, насгьы уа иаанхаз акаштанқәа ишрылало, убас ала Онодага ихаҭара азы акыр зҵазкуа абна шыԥсахуа. Иара убасгьы иаҳаит активистцәа, абжьаратәи ауаажәларрақәа рҟынтәи шьоукы уахь иналаҵаны, егьырҭ аҭыԥқәа рҿы генетикала иԥсаху аорганизмқәа рҿагылара ргәазҭазҵо агәҭынчымрақәа ртәы. Иаҳҳәап, 2015 ашықәс азы Иурок ажәлар Аҩадатәи Калифорниа ГМО рыхьчара мап ацәыркит, избан акәзар урҭ рҽаҩрақәеи алосось ԥсыӡкрақәеи рҟьашьра рылшоит ҳәа агәҭынчымра рызцәырҵит.
Паттерсон исеиҳәеит: «Сара еилыскаауеит араҟа ус шҳақәшәаз, ҳаицәажәар акәын». 2015 азы ЕСФ имҩаԥнагаз Акәша-мыкәша ахьчаратә Агентра аилатәараҿы Пауелл Ниу-Иорктәи аҭыԥантәи ажәларқәа рылахәцәа рҿаԥхьа ибзианы иҽазыҟаиҵаз ажәахә ҟаиҵеит. Ажәахә ашьҭахь Паттерсон игәалаиршәеит ԥыҭҩык анапхгаҩцәа ишырҳәаз: «Ҳара ашәаԥыџьаԥ еиҭаҳҳароуп!» Урҭ ргәацԥыҳәара Паттерсон иџьеишьеит. Иара иҳәеит: «Сгәы иаанамгозт».
Аха анаҩстәи аицәажәарақәа иаадырԥшит урҭ рҟынтәи атрадициатә культураҿы акаштанҵла иааннакылоз ароль ииашаҵәҟьаны изгәалазыршәо шмаҷыз. Паттерсон иҟаиҵаз аҭҵаара иаанарԥшит асоциалтә еилаҩынтрақәеи аекологиатә ԥхасҭареи еицыҟалаз аамҭазы, Америкатәи Аҳәынҭқарра мчыла адемобилизациеи ассимиляциеи рзы аплан ду анагӡара ишаҿыз, насгьы аепидемиа шааиз. Егьырҭ амаҭәарқәа реиԥш, аҭыԥантәи акаштантә культура ыӡит. Паттерсон иара убас игәеиҭеит агенетикатә инженериа иазкны агәаанагарақәа шеиԥшым. Онода алакросстә кәалӡқәа ҭзыжьуа Альфи Жак гәык-ԥсык ала акаштан мҿыла акәадырқәа рыҟаҵара дазхиоуп, насгьы апроект дадгылоит. Егьырҭ ашәарҭара дууп ҳәа ргәы иаанагоит, убри аҟынтә аҵлақәа ирҿагылоуп.
Паттерсон арҭ аҩ-позициак еиликаауеит. Ааигәа иара исеиҳәеит: «Уи смобильтә телефони схәыҷи реиԥшуп». Уи иазгәеиҭеит ихәыҷы ашкол аҟынтәи аҩныҟа дшыхынҳәуа акоронавирустә пандемиа иахҟьаны. "Ҽнак сара схы ақәысҵеит, урҭ еимаданы иҟазарц азы, урҭ аҵара рҵоит. Адырҩаҽны, иаҳҳәап, урҭ зегьы ҳхы иаҳархәап." Аха Пауелли иареи шықәсырацәалатәи аицәажәарақәа игәыҩбара рԥсыҽнатәит. Аамҭа кьаҿк ала, иара еиликааит 58-тәи Дарлинг ҵлақәа рыхшара абжьаратәи агенқәа шрымам, уи иаанагоит раԥхьатәи абнатә каштанқәа абнаҿы ишрызҳауа. Паттерсон иҳәеит уи проблема дуӡӡак ықәнахуеит ҳәа.
Октиабр мзазы ҳанҭааз, иара исеиҳәеит, ГМ апроект инагӡаны адгылара изаимҭо, Пауелл аҵла ма аҵла иадҳәалоу ауаа хьаас имазар ахьизымдыруаз шакәу. «Сара издыруам иара изы иҟоу», — иҳәеит Паттерсон, игәы днақәыӷәӷәо. Уи иҳәеит ауаҩи акаштани реизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылара залшозар, ари аҵла аиҭашьақәыргылара шаҭаху.
Убри азы, иара иҳәеит Пауелл ииҭаз ацәаҵлақәа рыла ашампан пудинги азеиҭыни рыҟаҵаразы ихы иаирхәарц шиҭаху. Уи урҭ ачысқәа Онондага атерриториахь инаигӡоит, насгьы ауаа ааԥхьара риҭоит рыжәытә ҟазшьақәа ҿыц раартразы. Иара иҳәеит: «Сгәыӷуеит, уи уҩыза ажәытә салам иуҭо еиԥшуп.
Пауелл анҵәамҭазы Темплтонтәи Адунеизегьтәи агәыҳалалратә Фонд аҟынтәи 3,2 миллион доллар аҳамҭа иоуит, уи Пауелл илнаршоит амҩақәҵаратә маҵзурақәа рҿы дшыҟоу ԥхьаҟа ацара, насгьы иҭҵааратә хырхарҭа агенетика инаркны аландшафт зегьы аиҭашьақәыргылара аҵабырг ахь ирҭбаауеит. Аҳәынҭқарра иара дныҳәар, Пауелли Америкатәи акаштантә Фонд аҟынтәи аҵарауааи уи ашәҭразы азин рыҭара иалагоит. Аполени уи иацҵаны иҟоу агенқәеи егьырҭ аҵлақәа рҿы иззыԥшу аконтеинерқәа ирықәҭәахоит, насгьы генетикала еиҭаку акаштанқәа рԥеиԥш ҟалоит аконтроль змоу аексперименттә ҭагылазаашьа иахьыԥшымкәа. Аген амхурсҭаҿгьы, алабораториаҿыгьы еиқәырхатәуп ҳәа ҳгәы иаанагозар, уи шьақәырӷәӷәам, абнаҿгьы ирылаҵәоит – ари екологиатә пунктуп, аҵарауаа ирҭаху, аха радикалцәа зыцәшәо.
Акаштан ҵла ҭынчны ианыҟала ашьҭахь, иуҭахума? Ааи, иҳәеит Ниухаус, уи акәын аплан. Аҵарауаа есымчыбжьа аҵлақәа аныҟоу ҳәа иразҵаауан.
Пауелли, Ниухауси, иҩызцәеи ахьынхо адунеи аҿы атәыла зегьы рыҵла иазыԥшушәа угәы иаанагар алшоит. Аха Сиракуза ақалақь агәҭала аҭҵааратә ферма аҟынтәи ҩадаҟа амҩа кьаҿк аныҟәара, америкатәи акаштанқәа аныӡ ашьҭахь акәша-мыкәшеи ауаажәлари рҿы шаҟа иҵаулоу аԥсахрақәа ҟалаз угәаланаршәоит. Честнат Хаитс Драив Сиракуза аҩадахьы ақалақь хәыҷы аҿы иҟоуп. Уи иаабац анхарҭатә мҩадууп, амҩақәа ҭбаауп, амхурсҭақәа еиқәҷабуп, зны-зынлагьы агәараҿы иҟоу аҵла хәыҷқәа ыҟоуп. . Амҿтәы компаниа акаштанқәа рыԥсы ҭаҵара аҭахӡам. Акаштан шьаҭас измоу зхы зныҟәызгоз ақыҭанхамҩатә економика зынӡа иӡит. Аӡәгьы ҳәа ҳҳәар ҳалшоит мыцхәы икьакьоу аҵәаҵлақәа рҟынтәи аҵиаа ҟәымшәышәқәеи ахаақәеи ҭигаӡом. Ауаа реиҳараҩык абнаҿы акгьы шыҟамгьы рыздыруам.
Сааҭгылан, аӡиас Онондага азааигәара, аҵла шкәакәа ду ашәшьыра ҵаҟа, апикниктә чыс сфеит. Аҵла иаҵәаӡа иҟаз аҵәаҵлақәа рыла иҭәын. Сара избоит ахәаҷа-маҷа ацәаҿы иҟарҵаз аҭыԥқәа. Абӷьқәа ацәыӡуа иалагоит, насгьы шықәсқәак рышьҭахь иԥсны еилаҳар алшоит. Мериленд иҟоу сыҩны аҟынтә арахь сааирц азы, амҩа аган аҿы амахәҭақәа ҵәызбақәаз зықьҩыла иԥсхьоу аҵлақәа срывсны сцеит.
Аппалачиа акомпаниа Битлахуа аҭыԥ ду аҟынтәи аҵлақәа рыцқьеит, ҵаҟа акалмаҳа аиуразы. Ахаҳәтә тәыла агәы ԥыхьатәи акаштантә тәыла агәы иақәшәоит. Америкатәи акаштантә Фонд иаанрыжьыз акалмаҳа ҭыҵырҭақәа рҿы ашәаԥыџьаԥ еиҭазҳауаз аиҿкаарақәа аус рыцыруан, насгьы уажәы акаштантә ҵлақәа агәаҟра иақәшәаз зқьыла акрқәа рҿы еизҳауеит. Арҭ аҵлақәа абактериатә ԥхасҭа иаҿагылоу агибридқәа рыхәҭак мацара ауп, аха урҭ ҽнак зны ажәытәтәи абна дуқәа ирыцлабуа аҵлақәа рбиԥара ҿыцқәа рсинонимны иҟалар рылшоит.
Иҳаҩсыз маи мзазы атмосфера аҿы акарбон диоксид аконцентрациа раԥхьаӡа акәны миллионк аҟны 414,8 хәҭак инаӡеит. Егьырҭ аҵлақәа реиԥш, америкатәи акаштанқәа рыӡы иаҵанамкуа ахьанҭара акарбон абжа еиԥшуп. Адгьыл аҿы иаауҳарҳар ҳалшо амаҭәарқәа рҟынтәи аҳауа аҟынтә акарбон еиҳа ирласны иҭазкуа маҷуп, еизҳауа акаштан ҵла аасҭа. Уи ҳхаҿы иааганы, иҳаҩсыз ашықәс азы Уолл Стрит Џьорнал аҿы икьыԥхьыз статиак аҿы ианын: «Даҽа фермак ҳамазар ауп».